Difeme tsa samente tse di tshwanang le e e bontshiwang fano ke motswedi o mogolo wa khabonetaeokosaete e e thuthafatsang tlelaemete. Mme dingwe tsa dilo tseno tse di kgotlelang di ka fetolwa go nna mofuta o mosha wa lookwane. Letswai leno le ka bolokwa sentle ka masomesome a dingwaga kgotsa go feta.
E ke kgang e nngwe mo motseletseleng o o lebileng dithekenoloji tse dišwa le ditiro tse di ka fokotsang phetogo ya tlelaemete, tsa fokotsa ditlamorago tsa yona, kgotsa tsa thusa baagi go lepalepana le lefatshe le le fetogang ka bonako.
Ditiro tse di ntshang khabonetaeokosaete (CO2), e leng gase e e tlwaelegileng ya greenhouse, di thusa go thuthafatsa lefaufau la Lefatshe. Kgopolo ya go ntsha CO2 mo moweng le go e boloka ga se selo se sesha. Mme go thata go e dira, segolobogolo fa batho ba kgona go e duelela. Thulaganyo e ntšha e rarabolola bothata jwa kgotlhelo ya CO2 ka tsela e e farologaneng go sekae. E fetola gase e e thuthafatsang tlelaemete go nna lookwane ka dikhemikale.
Ka Ngwanatsele 15, babatlisisi ba Setheo sa Thekenoloji sa Massachusetts (MIT) kwa Cambridge ba ne ba gatisa dipholo tsa bone tse di kgolo thata mo lekwalodikgannyeng la Cell Reports Physical Science.
Tsamaiso ya bone e ntšha e kgaogantswe ka dikarolo tse pedi. Karolo ya ntlha e akaretsa go fetola khabonetaeokosaete e e tswang mo moweng go nna molekhule o o bidiwang formate go dira lookwane. Fela jaaka khabonetaeokosaete, formate e na le athomo e le nngwe ya khabone le diatomo tse pedi tsa okosejene, mmogo le athomo e le nngwe ya haeterojene. Formate gape e na le dikarolo tse dingwe di le mmalwa. Thutopatlisiso e ntšha e dirisitse letswai la formate, le le tswang mo sodiamong kgotsa potasiamong.
Bontsi jwa disele tsa lookwane di dirisa haeterojene, e leng gase e e tukang e e tlhokang dipeipi le ditanka tse di nang le kgatelelo go e tsamaisa. Le fa go ntse jalo, disele tsa lookwane le tsone di ka dirisa formate. Formate e na le diteng tsa maatla tse di bapisiwang le haeterojene, go ya ka Li Ju, rasaense wa didirisiwa yo o neng a etelela pele go tlhamiwa ga thulaganyo e ntšhwa. Formate e na le melemo e meng ho feta haeterojene, Li Ju o ile a lemoha. E babalesegile mme ga e tlhoke polokelo ya kgatelelo e e kwa godimo.
Babatlisisi ba kwa MIT ba ne ba dira sele ya lookwane go leka formate, e ba e dirang go tswa mo khabonetaeokosaeteng. Sa ntlha, ba ne ba tlhakanya letswai le metsi. Morago ga moo motswako ono o ne o tsenngwa mo seleng ya lookwane. Mo teng ga sele ya lookwane, formate e ne ya golola dieleketerone mo tsibogong ya dikhemikale. Dieleketerone tseno di ne di elela go tswa mo eleketerouteng e e sa siamang ya sele ya lookwane di ya kwa eleketerouteng e e siameng, di wetsa sekete sa motlakase. Dieleketerone tseno tse di elelang—motlakase—di ne di le teng ka diura di le 200 fa go ne go dirwa tekeletso eno.
Zhen Zhang, rasaense wa didirisiwa yo o dirang le Li kwa MIT, o na le tsholofelo ya gore setlhopha sa gagwe se tla kgona go dirisa thekenoloji e ntšha mo dingwageng di le lesome.
Setlhopha sa babatlisisi sa MIT se ne sa dirisa mokgwa wa dikhemikale go fetola khabonetaeokosaete go nna motswako wa konokono wa go dira lookwane. Sa ntlha, ba ne ba e tsenya mo tharabololong e e nang le alkaline e ntsi. Ba ne ba tlhopha sodiamo haeterokosaete (NaOH), e gantsi e bidiwang lye. Seno se dira gore go nne le tsibogo ya khemikale e e dirang gore go nne le sodiamo bikhaboneite (NaHCO3), e e bidiwang soda ya go baka.
Ba bo ba bulela motlakase. Motlakase ono o ne wa dira gore go nne le tsibogo e ntšha ya khemikale e e neng ya kgaoganya athomo nngwe le nngwe ya okosejene mo molekhuleng wa baking soda, mme ya tlogela sodium formate (NaCHO2). Thulaganyo ya bone e ne ya fetola mo e ka nnang khabone yotlhe e e mo CO2 — e e fetang diperesente di le 96 — go nna letswai leno.
Maatla a a tlhokegang go tlosa okosejene a bolokwa mo dikgolaganong tsa dikhemikale tsa formate. Moporofesara Li o ne a lemotsha gore formate e ka boloka maatla ano ka masomesome a dingwaga kwantle ga go latlhegelwa ke maatla a a ka nnang teng. Go tswa foo e dira motlakase fa e feta mo seleng ya lookwane. Fa motlakase o o dirisiwang go tlhagisa formate o tswa mo maatleng a letsatsi, phefo kgotsa motlakase wa metsi, motlakase o o tlhagisiwang ke sele ya lookwane e tla nna motswedi o o phepa wa maatla.
Lee o ne a re gore re kgone go oketsa thekenoloji e ntšha eno, “re tlhoka go batla ditsompelo tse di humileng tsa thutafatshe tsa lye.” O ne a ithuta mofuta mongwe wa letlapa le le bidiwang alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT). Fa matlapa ano a tlhakanngwa le metsi, a fetoga go nna lye.
Farzan Kazemifar ke moenjenere kwa Yunibesithing ya Naga ya San Jose kwa California. Patlisiso ya gagwe e tlhomile mogopolo mo go bolokeng khabonetaeokosaete mo dipopegong tsa letswai tse di kafa tlase ga lefatshe. Go tlosa khabonetaeokosaete mo moweng ga go bolo go nna thata mme ka jalo go tura, a rialo. Ka jalo go na le dipoelo go fetolela CO2 go nna ditlhagiswa tse di ka dirisiwang jaaka formate. Ditshenyegelo tsa setlhagiswa di ka fokotsa ditshenyegelo tsa tlhagiso.
Go ile ga dirwa dipatlisiso tse dintsi ka go tshwara khabonetaeokosaete mo moweng. Ka sekai, bosheng jaana setlhopha sa baitsesaense kwa Yunibesithing ya Lehigh se ne sa tlhalosa mokgwa o mongwe wa go sefa khabonetaeokosaete mo moweng le go e fetola go nna baking soda. Ditlhopha tse dingwe tsa patlisiso di boloka CO2 mo mafikeng a a kgethegileng, di e fetola go nna khabone e e tiileng e morago ga moo e ka fetolwang go nna ethanol, e leng lookwane lwa bojalwa. Bontsi jwa diporojeke tseno ke tse dinnye mme ga di ise di nne le tshusumetso e e bonalang mo go fokotseng selekanyo se se kwa godimo sa khabonetaeokosaete mo moweng.
Setshwantsho seno se bontsha ntlo e e dirisang khabonetaeokosaete. Sedirisiwa se se bontshiwang fano se fetola khabonetaeokosaete (dimolekhule tse di mo dipuduleng tse dikhibidu le tse ditshweu) go nna letswai le le bidiwang formate (dipudula tse di pududu, tse dikhibidu, tse ditshweu le tse dintsho). Morago ga moo letswai leno le ka dirisiwa mo seleng ya leokwane go dira motlakase.
Kazemifar o ne a re tsela e e molemolemo e re ka e dirisang ke go “fokotsa digase tsa sethopo pele.” Tsela nngwe ya go dira seo ke go emisetsa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng ka metswedi ya maatla a a ntšhafadiwang jaaka phefo kgotsa letsatsi. Seno ke karolo ya phetogo e baitsesaense ba e bitsang “go ntsha khabonetaeokosaete.” Mme o ne a tlatsa ka gore go emisa phetogo ya tlelaemete go tlaa tlhoka mokgwa o o nang le dikarolo tse dintsi. Thekenoloji e ntšhwa eno e a tlhokega go tshwara khabone mo mafelong a go leng thata go a ntsha khabone, o ne a bolela jalo. Tsaya ditshilo tsa tshipi le difeme tsa samente, go umaka dikai tse pedi.
Setlhopha sa MIT gape se bona melemo ya go kopanya thekenoloji ya bone e ntšha le maatla a letsatsi le a phefo. Dibeteri tse di tlwaelegileng di diretswe go boloka maatla dibeke di le dintsi ka nako e le nngwe. Go boloka lesedi la letsatsi la selemo go tsena mo marigeng kgotsa go feta go tlhoka mokgwa o o farologaneng. “Ka lookwane lwa formate,” Lee o ne a rialo, ga o tlhole o lekanyeditswe fela go boloka le eleng ka paka. “E ka nna ya kokomana.”
E ka nna ya se ka ya phatsima jaaka gauta, mme “Ke ka tlogelela barwaake le barwadiake ditone di le 200... tsa formate,” Lee o ne a rialo, “e le boswa.”
Alkaline: Letlhaodi le le tlhalosang selo sa khemikhale se se bopang di-ion tsa haeterokosaete (OH-) mo tharabololong. Ditlhaoloso tse gape di bidiwa alkaline (go farologana le esiti) mme di na le pH e e fetang 7.
Aquifer: Sebopego sa letlapa se se kgonang go tshwara matangwana a metsi a a ka fa tlase ga lefatshe. Lereo le le dira gape le mo dibeiseneng tse di ka fa tlase ga lefatshe.
Basalt: Lefika le lentsho la lekgwamolelo le gantsi le kitlaneng thata (ntle le fa go thunya ga lekgwamolelo go tlogetse dikgetsana tse dikgolo tsa gase mo go lone).
bond: (mo khemiseteri) kgolagano e e sa nneleng ruri fa gare ga diatomo (kgotsa ditlhopha tsa diatomo) mo molekhuleng. E bopilwe ke maatla a a gogelang fa gare ga diatomo tse di tsayang karolo. Fa dikgolagano di setse di bopilwe, diatomo di dira jaaka yuniti. Go kgaoganya diatomo tse di bopang, maatla a a ka sebopego sa mogote kgotsa marang a mangwe a tshwanetse go newa dimolekhule.
Khabone: Elemente ya khemikhale e e leng motheo wa ditshedi tsotlhe mo Lefatsheng. Khabone e teng ka kgololesego ka sebopego sa kerafaete le teemane. Ke karolo e e botlhokwa ya magala, kalaka le peterolo, mme e kgona go ikamanya ka dikhemikale go bopa mefuta e e farologaneng ya dimolekhule tsa boleng jwa khemikale, jwa ditshedi le jwa kgwebo. (Mo dipatlisisong tsa tlelaemete) Ka dinako tse dingwe lereo khabone le dirisiwa mo e ka nnang ka go ananya le khabonetaeokosaete go kaya kafa kgato, setlhagiswa, pholisi kgotsa thulaganyo e ka nnang le seabe ka teng mo go thuthafaleng ga lefaufau ka lobaka lo loleele.
Khabonetaeokosaete: (kgotsa CO2) ke gase e e senang mmala, e e senang monko e e tlhagisiwang ke diphologolo tsotlhe fa okosejene e di e hemang e dirisana le dijo tse di nang le khabone e ntsi tse di di jang. Gape khabonetaeokosaete e gololwa fa dilo tse di tshelang, go akaretsa le ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng tse di jaaka oli kgotsa gase ya tlholego, di fisiwa. Khabonetaeokosaete ke gase ya sethopo e e tshwarang mogote mo lefaufaung la Lefatshe. Dimela di fetola khabonetaeokosaete go nna okosejene ka photosynthesis mme di dirisa thulaganyo eno go itirela dijo tsa tsone.
Semente: Selo se se dirisiwang go tshwaraganya dilo tse pedi, se se dirang gore di thatafale go nna selo se se thata, kgotsa sekgomaretsi se se kima se se dirisiwang go tshwaraganya dilo tse pedi. (Kago) Selo se se sitsweng sentle se se dirisiwang go bofa motlhaba kgotsa letlapa le le thubilweng mmogo go dira konkoreite. Gantsi samente e dirwa e le lorole. Mme fa e sena go koloba, e fetoga seretse se se seretse se se thatafalang fa se oma.
Khemikhale: Selo se se dirilweng ka diatomo di le pedi kgotsa go feta tse di kopantsweng (tse di kopantsweng) ka selekanyo se se tlhomameng le popego. Ka sekai, metsi ke selo sa khemikale se se dirilweng ka diatomo tse pedi tsa haeterojene tse di golagantsweng le athomo e le nngwe ya okosejene. Fomula ya yona ya khemikhale ke H2O. “Khemikhale” e ka dirisiwa gape jaaka letlhaodi go tlhalosa dipharologantsho tsa selo tse di tlholwang ke diphetogo tse di farologaneng fa gare ga metswako e e farologaneng.
Kgolagano ya khemikhale: Maatla a kgogedi fa gare ga diatomo a a nonofileng go dira gore dielemente tse di kopantsweng di dire jaaka yuniti. Dikgogedi dingwe di bokoa, tse dingwe di nonofile. Ditlamo tsotlhe di lebega di golaganya diatomo ka go abelana (kgotsa go leka go abelana) dieleketerone.
Tsibogo ya khemikhale: Thulaganyo e e akaretsang go rulaganngwa sešwa ga dimolekhule kgotsa dipopego tsa selo go na le phetogo ya sebopego sa mmele (sekao, go tswa mo selong se se tiileng go ya go gase).
Khemeseteri: lekala la saense le le ithutang popego, popego, dipharologantsho, le tirisanommogo ya dilo. Borasaense ba dirisa kitso eno go ithuta dilo tse ba sa di tlwaelang, go tlhagisa dilo tse di mosola gape ka bontsi kgotsa go tlhama le go tlhama dilo tse disha tse di mosola. (ya metswako ya dikhemikale) Khemeseteri gape e kaya fomula ya motswako, mokgwa o o baakanngwang ka one, kgotsa dingwe tsa dinonofo tsa one. Batho ba ba berekang mo tirong eno ba bidiwa dikhemisi. (mo dithutong tsa loago) bokgoni jwa batho jwa go dirisana mmogo, go utlwana le go itumelela go nna mmogo.
Phetogo ya tlelaemete: Phetogo e e botlhokwa, ya paka e telele mo tlelaemeteng ya Lefatshe. Seno se ka direga ka tlholego kgotsa ka ntlha ya ditiro tsa batho, go akaretsa le go fisa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng le go kgaola dikgwa.
Decarbonization: e kaya go fetoga ka boomo go tswa mo dithekenolojing tse di kgotlelang, ditiro, le metswedi ya maatla e e ntshang digase tsa sethopo tse di theilweng mo khaboneng, tse di jaaka khabonetaeokosaete le methane, go tsena mo lefaufaung. Maikaelelo ke go fokotsa selekanyo sa digase tsa khabone tse di bakang phetogo ya tlelaemete.
Motlakase: Go elela ga motlakase, gantsi go bakiwa ke go tsamaya ga dikarolwana tse di nang le motlakase o o sa siamang tse di bidiwang dieleketerone.
Eleketerone: karolwana e e nang le maatla a a sa siamang e gantsi e dikologang kgaolo e e kwa ntle ya athomo; gape ke yone e e rwalang motlakase mo dilong tse di tiileng.
Moenjenere: Motho yo o dirisang saense le dipalo go rarabolola mathata. Fa lefoko moenjenere le dirisiwa jaaka lediri, le kaya go tlhama sedirisiwa, sedirisiwa kgotsa thulaganyo ya go rarabolola bothata kgotsa tlhokego e e sa kgotsofadiwang.
Ethanol: Bojalwa, jo gape bo bidiwang ethyl alcohol, jo e leng motheo wa dino tse di tagang tse di jaaka biri, beine le dinotagi. E boetse e sebediswa e le solvent le mafura (mohlala, hangata tsoakane le peterole).
Filter: (n.) Selo se se letlang dilo dingwe go feta mme tse dingwe di fete, go ikaegile ka bogolo jwa tsone kgotsa dipharologantsho tse dingwe. (v.) Thulaganyo ya go tlhopha dilo dingwe go ikaegilwe ka dipharologantsho tse di jaaka bogolo, kitlano, motlakase, jj.
Formate: Lereo la kakaretso la matswai kgotsa di-ester tsa esiti ya formic, mofuta o o nang le oksijene wa esiti ya mafura. (Ester ke motswako o o theilweng mo khaboneng o o bopilweng ka go emisetsa diatomo tsa haeterojene tsa diesiti dingwe ka mefuta e e rileng ya ditlhopha tsa ditshedi. Mafura a le mantsi le dioli tsa botlhokwa ke diester tse di tlhagelelang ka tlhago tsa diesiti tsa mafura.)
Mafura a masaledi a dilo tse di epolotsweng: Mafura ape fela, a a tshwanang le magala, peterolo (oli e e tala), kgotsa gase ya tlholego, e e neng ya bopiwa mo dingwageng di le dimilionemilione mo teng ga Lefatshe go tswa mo masaleleng a a bolang a dibakateria, dimela kgotsa diphologolo.
Fuel: Selo sepe fela se se gololang maatla ka tsibogo e e laolwang ya khemikhale kgotsa ya nyutlelia. Mafura a masaledi a dilo tse di epolotsweng (magala, gase ya tlholego le oli) ke mafura a a tlwaelegileng a a gololang maatla ka diphetogo tsa dikhemikale fa a gotediwa (gantsi go fitlha a tuka).
Fuel cell: Sediriswa se se fetolang maatla a khemikhale go nna maatla a motlakase. Mafura a a tlwaelegileng thata ke haeterojene, mme selo se le sengwe fela se se tswang mo go yone ke mouwane wa metsi.
Thutafatshe: Letlhaodi le le tlhalosang sengwe le sengwe se se amanang le popego ya Lefatshe, didirisiwa tsa lone, hisitori ya lone, le dithulaganyo tse di diragalang mo go lone. Batho ba ba berekang mo tirong eno ba bidiwa baithuta-lefatshe.
Go thutafala ga lefatshe: Go oketsega ka iketlo ga themperetšha ka kakaretso ya lefaufau la Lefatshe ka ntlha ya phelelo ya sethopo. Phelelo eno e bakwa ke go oketsega ga selekanyo sa khabonetaeokosaete, chlorofluorocarbons le digase tse dingwe tse di mo moweng, tse bontsi jwa tsone di ntshiwang ke ditiro tsa batho.
Haeterojene: Elemente e e botlhofo go gaisa tsotlhe mo lobopong. Jaaka gase, ga e na mmala, ga e na monko e bile e tuka motlhofo thata. Ke karolo ya ditukisi tse dintsi, mafura le dikhemikale tse di dirang thishu e e tshelang. E na le porotone (nyutlea) le eleketerone e e e dikologang.
Boitshimololedi: (v. go tlhama; adj. go tlhama) Go fetola kgotsa go tokafatsa kgopolo, thulaganyo, kgotsa setlhagiswa se se leng teng go se dira se sešwa, se se botlhale, se se nang le matswela, kgotsa se se mosola.
Lye: Leina la kakaretso la tharabololo ya sodiamo haeterokosaete (NaOH). Lye gantsi e tlhakanngwa le dioli tsa merogo kgotsa mafura a diphologolo le metswako e mengwe go dira sesepa sa bara.
Rasaense wa didirisiwa: Mmatlisisi yo o ithutang kamano fa gare ga popego ya diatomo le ya dimolekhule tsa sedirisiwa le dipharologantsho tsa sone ka kakaretso. Borasaense ba didirisiwa ba ka nna ba dira didirisiwa tse disha kgotsa ba sekaseka tse di setseng di le teng. Go sekaseka dinonofo tsotlhe tsa sedirisiwa, tse di jaaka kitlano, maatla le lefelo la go nyerologa ga sone, go ka thusa baenjenere le babatlisisi ba bangwe go tlhopha dilo tse di molemolemo tse di tla dirisiwang mo ditirisong tse disha.
Molekhule: Setlhopha sa diatomo tse di sa tseyeng letlhakore mo motlakaseng tse di emelang selekanyo se sennye thata sa motswako wa khemikale. Dimolekhule di ka bopiwa ka mofuta o le mongwe wa athomo kgotsa mefuta e e farologaneng ya diatomo. Ka sekai, okosejene e e mo moweng e dirilwe ka diatomo tse pedi tsa okosejene (O2), mme metsi a dirilwe ka diatomo tse pedi tsa haeterojene le atomo e le nngwe ya okosejene (H2O).
Sekgotleletsi: Selo se se kgotlelang sengwe, jaaka mowa, metsi, batho kgotsa dijo. Dilo dingwe tse di kgotlelang ke dikhemikale, tse di jaaka dibolaya-ditshenekegi. Dikgotleletsi tse dingwe e ka nna marang, go akaretsa le mogote o o feteletseng kgotsa lesedi. Le mefero le mefuta e mengwe e e tlhaselang e ka tsewa jaaka mofuta wa go kgotlela ditshedi.
Potent: Letlhaodi le le kayang sengwe se se nonofileng thata kgotsa se se maatla (jaaka mogare, botlhole, melemo kgotsa esiti).
Renewable: Letlhaodi le le kayang sedirisiwa se se ka emisediwang ka bosakhutleng (jaaka metsi, dimela tse ditala, lesedi la letsatsi le phefo). Seno se farologana le didirisiwa tse di sa ntšhwafadiweng, tse di nang le tlamelo e e lekanyeditsweng mme di ka fedisiwa ka katlego. Didiriswa tse di sa ntšhwafadiweng di akaretsa oli (le ditukisi tse dingwe tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng) kgotsa dielemente le diminerale tse di sa tlwaelegang.
Nako ya go romela: Motsheganong-20-2025